Δημοσκοπήσεις και Ψηφοφόροι: Αντικειμενική Έρευνα Εκλογών ή Εργαλείο Χειραγώγησης της Κοινής Γνώμης;
Μάριου Παπαευσταθίου & Παναγιώτη Λαμπρόπουλου
Οι αριθμοί στις δημοσκοπήσεις μοιάζουν αντικειμενικοί· όμως πίσω από κάθε ποσοστό κρύβεται μια επιλογή, μια διατύπωση, μια απόφαση και ενίοτε μια στρατηγική.
Οι εκλογικές δημοσκοπήσεις παρουσιάζονται ως το κατεξοχήν εργαλείο αποτύπωσης της κοινής γνώμης: μετρούν προτιμήσεις, καταγράφουν τάσεις και επιχειρούν να προβλέψουν τη συμπεριφορά των ψηφοφόρων πριν, κατά τη
διάρκεια και αμέσως μετά τις εκλογές. Ωστόσο, ο τρόπος οργάνωσης και ο σκοπός τους δεν είναι ποτέ ουδέτεροι· διαφοροποιούνται ανάλογα με το ποιος τις χρηματοδοτεί, ποιος τις διεξάγει και μέσα από ποια κανάλια δημοσιότητας προβάλλονται.[1]
Στο επίσημο μητρώο του Εθνικού Συμβουλίου Ραδιοτηλεόρασης (ΕΣΡ) καταγράφονται από το 2007 οι εταιρείες που δραστηριοποιούνται στον χώρο των δημοσκοπήσεων στην Ελλάδα, οι οποίες έως τον Μάιο του 2026 ανέρχονται σε εβδομήντα τρεις. Από τα ίδια τα στοιχεία του μητρώου προκύπτει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον εύρημα: η παρουσία διεθνών ομίλων στον πυρήνα του κλάδου. Ενδεικτικά, η MRB Hellas εμφανίζει συμμετοχή 44% της WPP Holdings Italy SRL, η οποία ανήκει εξ ολοκλήρου στη WPP Holdings (Holland) B.V., θυγατρική του παγκόσμιου κολοσσού
επικοινωνίας και διαφήμισης WPP Group.
Το στοιχείο αυτό δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη μεροληψίας. Αναδεικνύει όμως ότι τουλάχιστον μία μεγάλη ελληνική εταιρεία δημοσκοπήσεων συνδέεται θεσμικά με έναν διεθνή όμιλο που δραστηριοποιείται στον χώρο της διαφήμισης, των media, της επικοινωνίας και των δημοσίων σχέσεων – δηλαδή ακριβώς στους τομείς που διαμορφώνουν την εικόνα, το αφήγημα και την πολιτική στρατηγική στη δημόσια σφαίρα. Παράλληλα, και άλλες εταιρείες του χώρου εμφανίζουν ισχυρούς δεσμούς με την επικοινωνία, τα μέσα ενημέρωσης, τη διαφήμιση και την πολιτική στρατηγική.
Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι οι δημοσκοπήσεις δεν μένουν στα συρτάρια των ερευνητών, αλλά προβάλλονται κυρίως μέσα από τηλεοπτικούς σταθμούς και μεγάλα media, με τα οποία οι εταιρείες συνεργάζονται στενά. Έτσι, το αποτέλεσμα μιας έρευνας δεν λειτουργεί μόνο ως «καταγραφή» της πραγματικότητας, αλλά
μετατρέπεται σε τηλεοπτικό γεγονός, σε τίτλο ειδήσεων, σε γραφικό πίνακα, σε πολιτικό επιχείρημα. Η δημοσκόπηση, δηλαδή, παύει να είναι απλώς εργαλείο μέτρησης και γίνεται ταυτόχρονα εργαλείο επιρροής.
Δεν πρέπει επίσης να παραγνωρίζεται ότι κάθε δημοσκόπηση επηρεάζεται καθοριστικά από τεχνικούς και μεθοδολογικούς παράγοντες: την επιλογή και τη σύνθεση του δείγματος, τη διατύπωση των ερωτήσεων, τη χρονική στιγμή διεξαγωγής, αλλά και τον τρόπο παρουσίασης των αποτελεσμάτων από τα μέσα ενημέρωσης. Μικρές διαφοροποιήσεις σε αυτά τα σημεία μπορούν να οδηγήσουν σε διαφορετικές ερμηνείες και, τελικά, σε διαφορετικές εντυπώσεις στο κοινό. [2].
Σε ένα περιβάλλον όπου τα media, η πολιτική επικοινωνία, οι αλγόριθμοι των κοινωνικών δικτύων, τα bots και η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζουν το ψηφιακό κλίμα, το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο: οι δημοσκοπήσεις αποτυπώνουν απλώς την κοινή γνώμη ή συμβάλλουν – συνειδητά ή ασυνείδητα- στη διαμόρφωσή της; Η απάντηση δεν είναι μονοσήμαντη. Όμως, η κατανόηση των δομών, των διασυνδέσεων και των μηχανισμών πίσω από τους αριθμούς αποτελεί προϋπόθεση για να μπορεί ο πολίτης να διαβάζει τα ποσοστά με κριτικό βλέμμα και
όχι ως αδιαμφισβήτητη αλήθεια. [3].
Είναι κοινώς αποδεκτό ότι αφενός η χρησιμότητά τους είναι αμφιλεγόμενη, και αφετέρου η αντικειμενικότητά τους. Οι επικριτές των δημοσκοπήσεων υποστηρίζουν ότι πολλές φορές δημιουργείται το λεγόμενο «φαινόμενο της τάσης», όπου αρκετοί ψηφοφόροι επηρεάζονται από το ποιος εμφανίζεται να προηγείται. Τελικά αυτοί στρέφονται προς την πλευρά του κόμματος ή του υποψηφίου που είναι πιθανότερο να κερδίσει[4]. Αυτή η τάση, αποτέλεσε
αντικείμενο μελέτης του Herbert Simon το 1954.
Η μελέτη αυτή εξετάζει αν οι δημοσκοπήσεις επηρεάζουν την ψήφο των πολιτών και δεν περιορίζονται μόνο στην καταγραφή της κοινής γνώμης.
Ο Simon περιγράφει δύο βασικά φαινόμενα. Το πρώτο είναι το «Bandwagoneffect», όπου κάποιοι ψηφοφόροι τείνουν να στηρίζουν το κόμμα ή τον υποψήφιο που εμφανίζεται μπροστά στις δημοσκοπήσεις, επειδή θεωρούν ότι θα είναι ο νικητής. Το δεύτερο είναι το «Underdogeffect», όπου ορισμένοι ψηφοφόροι στρέφονται προς εκείνον που φαίνεται να χάνει, είτε από συμπάθεια είτε ως αντίδραση απέναντι στους «κυρίαρχους του παιχνιδιού» [5].
Τίθεται το ερώτημα, οι συμμετέχοντες σε μια δημοσκόπηση, διατυπώνουν ελεύθερα, αντικειμενικά και ειλικρινώς τις απόψεις τους; Η θεωρία της «σπείρας της σιωπής» έρχεται να μας διαφωτίσει σχετικώς (της Elisabeth Noelle-Neumann). Υποστηρίζει ότι πολλοί άνθρωποι αποφεύγουν να εκφράσουν δημόσια την άποψή τους όταν πιστεύουν ότι η θέση τους είναι μειοψηφική ή κοινωνικά μη αποδεκτή. Αντίθετα, όταν θεωρούν ότι η άποψή τους συμφωνεί με την πλειοψηφία, αισθάνονται πιο άνετα να μιλήσουν ανοιχτά [6].
Ο ρόλος των ΜΜΕ, είναι αναμφίβολα καταλυτικός. Η ραγδαία ανάπτυξη της ψηφιακής επικοινωνίας έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο διακινούνται οι πληροφορίες, κάνοντας όλο και πιο δύσκολο για τους πολίτες να ξεχωρίσουν τι είναι αληθινό και τι όχι μέσα στο συνεχώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον του διαδικτύου. Τα ψευδή νέα και η παραπληροφόρηση έχουν εξελιχθεί σε παγκόσμιο φαινόμενο, καθώς διαδίδονται πολύ γρήγορα μέσω πλατφορμών όπως το Facebook, το Twitter και το WhatsApp, επηρεάζοντας την κοινή γνώμη και μειώνοντας την εμπιστοσύνη των πολιτών στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, σημαντικό ρόλο παίζει ο τρόπος με τον οποίο τα μέσα ενημέρωσης επιλέγουν να παρουσιάσουν τα γεγονότα. Η Θεωρία Καθορισμού Ημερήσιας Διάταξης των McCombs και Shaw (1972) υποστηρίζει ότι τα μέσα ενημέρωσης επηρεάζουν τα θέματα που η κοινωνία θεωρεί σημαντικά, δίνοντας μεγαλύτερη προβολή σε συγκεκριμένα ζητήματα. Παράλληλα, η Θεωρία Πλαισίωσης του Entman (1993) εξηγεί πως οι πληροφορίες μπορούν να παρουσιαστούν με τρόπο που να ενισχύει συγκεκριμένες ερμηνείες και αντιλήψεις
στο κοινό.
Οι θεωρίες αυτές δείχνουν ότι η χειραγώγηση της αλήθειας δεν αφορά μόνο τη μετάδοση πληροφοριών, αλλά συνδέεται και με ιδεολογικά, οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα, μέσα σε ένα περιβάλλον όπου διαφορετικές πλευρές ανταγωνίζονται για επιρροή και εξουσία [8].
Παράλληλα,η είσοδος των bots και της Τεχνητής Νοημοσύνης στον ψηφιακό δημόσιο χώρο έχει αλλάξει ριζικά το περιβάλλον μέσα στο οποίο διεξάγονται και ερμηνεύονται οι πολιτικές δημοσκοπήσεις. Αυτοματοποιημένοι λογαριασμοί μπορούν να πολλαπλασιάζουν τεχνητά τη διάδοση συγκεκριμένων απόψεων, να δημιουργούν ψευδαίσθηση μαζικής αποδοχής και να επηρεάζουν τόσο τη συμπεριφορά των χρηστών στα κοινωνικά δίκτυα όσο και το κλίμα που αποτυπώνουν οι έρευνες κοινής γνώμης. Παράλληλα, αλγόριθμοι Τεχνητής Νοημοσύνης χρησιμοποιούνται για την ανάλυση μεγάλων δεδομένων και τη στόχευση πολιτικών μηνυμάτων με πρωτοφανή ακρίβεια, θολώνοντας τα όρια ανάμεσα στην αντικειμενική καταγραφή τάσεων και στη σκόπιμη διαμόρφωση
τους. Έτσι, τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα για τη δημοκρατία: οι δημοσκοπήσεις αντανακλούν την πραγματική βούληση των πολιτών ή επηρεάζονται από ένα ψηφιακά κατασκευασμένο περιβάλλον που διαμορφώνει εκ των προτέρων την κοινή γνώμη;
Τα τελευταία χρόνια, οι ερευνητές μελετούν όλο και περισσότερο έναν νέο τύπο πολιτικής δημοσιογραφίας, γνωστό ως «horseracejournalism», που επικεντρώνεται κυρίως στο ποιος προηγείται και ποιος έχει περισσότερες πιθανότητες να κερδίσει τις εκλογές. Αυτό δημιουργεί αναπόφευκτα ένα κενό στην ενημέρωση, σχετικά με
τις πολιτικές του κάθε κόμματος, τις θέσεις του σε διάφορα θέματα, και γενικότερα στις «γραμμές» του. Πέρα από τις εταιρείες δημοσκοπήσεων, και μεγάλα ειδησεογραφικά δίκτυα χρησιμοποιούν πλέον σύνθετες αναλύσεις δεδομένων από πολλές διαφορετικές δημοσκοπήσεις, προσπαθώντας να προβλέψουν με μεγαλύτερη ακρίβεια τις πιθανότητες νίκης κάθε υποψηφίου ή κόμματος.
Ωστόσο, αρκετές μελέτες δείχνουν ότι αυτού του τύπου οι προβλέψεις μπορούν να προκαλέσουν σύγχυση στους ψηφοφόρους και να δημιουργήσουν την εντύπωση ότι το εκλογικό αποτέλεσμα έχει ήδη σχεδόν κριθεί.
Αυτή η αίσθηση προδιαγεγραμμένου αποτελέσματος μπορεί και επηρεάζει ακόμη και τα ποσοστά αποχής που παρατηρούνται τα τελευταία χρόνια στις εκλογικές αναμετρήσεις της χώρας μας.
Συμπερασματικά, οι δημοσκοπήσεις αποτελούν ένα ισχυρό εργαλείο καταγραφής της κοινής γνώμης, χωρίς όμως να παύουν να προκαλούν έντονες συζητήσεις γύρω από την επιρροή και την αντικειμενικότητά τους. Όταν μια δημοσκόπηση χρηματοδοτείται από πολιτικά κόμματα, μέσα ενημέρωσης ή επιχειρηματικούς φορείς, συχνά γεννώνται ερωτήματα σχετικά με την αντικειμενικότητα της έρευνας. Η συζήτηση αυτή αφορά θέματα όπως η επιλογή του δείγματος, ο τρόπος διατύπωσης των ερωτήσεων, ο χρόνος δημοσιοποίησης των αποτελεσμάτων, αλλά και ο τρόπος παρουσίασής τους από τα μέσα ενημέρωσης. Παράλληλα, έχει ασκηθεί κριτική και για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι αναποφάσιστοι ψηφοφόροι, καθώς διαφορετικές μέθοδοι «κατανομής» τους μπορούν να επηρεάσουν την τελική εικόνα μιας μέτρησης.
[1] Shaw, D., & Wlezien, C. (2025). «Election Polls». In Reference Module in Social Sciences. Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-443-26629-4.00119-2
[3] Traugott, M. W., & Lavrakas, P. J. (2008). «The Voter’s Guide to Election Polls »(6th ed.). Rowman & Littlefield Publishers.
[4] Britannica, https://www.britannica.com/topic/public-opinion/Nonscientific polling#ref397929
[5] Simon, H. A. (1954). «Bandwagon and Underdog Effects and the Possibility of Election Predictions». Public Opinion Quarterly, 18(3), 245–253.
[6] Noelle-Neumann, E. (1974). «The Spiral of Silence: A Theory of Public Opinion». Journal of Communication, 24(2), 43–51.
[7] Traugott, M. W., & Lavrakas, P. J. (2008). «The Voter’s Guide to Election Polls» (6th ed.). Rowman & Littlefield Publishers.
[8] Fadeji, J. A., Aluko, A. J., & Hamzat, F. O. (2025). «Shadows of Truth: Media Framing, Agenda-Setting, and the Commodification of Reality through Classical Philosophical Paradigms». Kashere Journal of Politics and International Relations, 3(1), 165.
[9] https://journalistsresource.org/politics-and-government/horse-race-reporting-election/, Pew Research Center. «Horse race coverage of elections and its effects on voters».JournalistsResource.
Ετικέτες:
